Cumhuriyet, Osmanlı’nın uzun savaş çağından yalnız yeni bir rejim olarak değil; Sevr’le dayatılan savaş sonrası düzene karşı millî egemenlik, milli kimlik, vatandaşlık, ülke bütünlüğü ve bağımsız devlet temelinde kurulmuş bir siyasi çözüm olarak çıktı. Bugün temel sorun bu kurucu çözümün egemenlik, millet ve devlet anlayışının yeniden tanımlanmak istenmesidir. Kelly’nin “Savaş Zamanı” Perspektifi Duncan Kelly, Worlds of Wartime adlı kitabında Birinci Dünya Savaşı’nı 1914’te başlayıp 1918’de sona eren kapalı bir askerî dönem olarak okumaz. “Savaş zamanı”, savaşın öncesine ve sonrasına taşan; devlet, egemenlik, imparatorluk, millet, ekonomi ve siyasi topluluk hakkındaki fikirlerin yeniden kurulduğu daha geniş bir tarihsel alandır. Bu yaklaşım, savaşın askerî bitişiyle savaşın açtığı siyasi meselelerin aynı anda sona ermeyebileceğini gösterir. Türkiye’nin kuruluşunu bu perspektiften okumak özellikle anlamlıdır. Osmanlı açısından uzun kriz 1911 Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı, Mondros sonrasındaki işgaller ve Millî Mücadele boyunca bir devlet, toprak, nüfus ve egemenlik mücadelesine dönüştü. Bu nedenle 1918, Osmanlı-Türkiye coğrafyasında egemenlik ve siyasi düzen meselesinin kapandığı tarih değildi. Birinci Dünya Savaşı’nın galipleri Türkiye için kendi savaş sonrası düzenlerini Sevr’le dayattılar. Türkiye bu düzeni reddetti; Millî Mücadele ile kendi egemenlik çözümünü üretti. Cumhuriyet bu karşı çözümün devlet biçimidir. Sevr: Galiplerin Savaş Sonrası Düzeni Sevr, Osmanlı sonrası Anadolu’nun egemenlik, toprak ve siyasi statü bakımından nasıl düzenleneceğine ilişkin, savaşın galipleri tarafından kurulmak istenen bir siyasi tasavvurdu. Bu tasavvur Osmanlı-Türk egemenlik alanını bütün olarak korumuyor; farklı bölgeleri ve toplulukları farklı siyasi statülere bağlıyordu. Kürt bölgeleri için özerklik ve belirli şartlarda bağımsızlığa uzanabilecek hükümler, Ermenistan’a ilişkin düzenlemeler ve İtilaf devletlerinin nüfuz alanları bu parçalı siyasi mimarinin unsurlarıydı. Sevr’in temel siyasi mantığı, Anadolu’yu tek bir millî egemenlik alanı olarak değil, kimliklerin ve bölgelerin farklı siyasi statülerle ilişkilendirilebildiği parçalı bir savaş sonrası düzen içinde tasarlamaktı. Sevr, savaşın galiplerinin kendi çıkar ve güç dengeleri doğrultusunda dayattığı bir düzendi. Millî Mücadele tam da bu düzeni reddetti. Sevr esas olarak bir toprak ve egemenlik bölüşüm projesiydi.  Fakat etnik ve kolektif kimliklerin ayrı siyasi statüler, farklılaştırılmış yönetim alanları veya kurucu ortaklıklar üzerinden tanımlanması başka bir bölünme biçimi üretir: Toprağın değil, milletin ve egemenliğin bölümlenmesi. Millî Mücadele: Türkiye’nin Kendi Egemenlik Çözümü Millî Mücadele’nin Sevr’e cevabı yalnız askerî değildi. Aynı zamanda başka bir egemenlik, millet ve devlet anlayışının ilanıydı. Sevr’in farklılaştırılmış siyasi statü ve parçalı egemenlik tasavvurunun karşısına millî egemenlik, ülke bütünlüğü, ortak siyasi millet ve bağımsız devlet çıkarıldı. Cumhuriyet savaş zamanının “çözümü” değil; Sevr’le dayatılan savaş sonrası düzene karşı Millî Mücadele’nin ürettiği Türk siyasi ve egemenlik çözümüdür. Lozan da bu nedenle “savaş zamanının doğal çözümü” olarak değil, Sevr’i geçersiz kılan Millî Mücadele sonucunda oluşan yeni egemenlik gerçekliğinin uluslararası hukukta kabulü olarak okunmalıdır. Cumhuriyet ise bu egemenlik anlayışının siyasi ve anayasal devlet biçimine dönüşmesidir. Cumhuriyet Kurucu Soruları Cevapsız Bırakmadı Cumhuriyet, imparatorluğun çözülmesiyle açık hâle gelen egemenlik, millet, vatandaşlık, azınlık, kültür ve devlet yapısı meselelerine belirli cevaplar verdi. Birinci cevap millî egemenlikti. Egemenlik hanedana, etnik topluluğa veya bölgesel siyasi özneye değil, bütünüyle millete ait kılındı. Devletin meşruiyet kaynağı, topluluklar arasında paylaştırılmış egemenlik değil ortak millî irade oldu. İkinci cevap vatandaşlık temelinde siyasi milletti. 1924 Anayasası’nın 88. maddesi “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle Türk ıtlak olunur” diyerek Türklüğü yalnız soy veya etnik köken üzerinden değil, vatandaşlık itibarıyla tanımladı. Böylece Kürt, Çerkes, Laz, Boşnak veya başka bir Müslüman topluluk ayrı bir siyasi azınlık statüsüne dönüştürülmedi; vatandaşlık içinde siyasi milletin parçası kabul edildi. Lozan’ın azınlık rejiminde özel azınlık haklarının esas muhatabı gayrimüslimler oldu; buna karşılık vatandaşların hukuk önünde eşitliği ortak ilke olarak benimsendi. Savaş sonrası dönemde milliyetin modern siyasetin baskın ilkesi hâline gelmesiyle, nüfus, toprak ve güvenlik arasında uzlaşmalara Cumhuriyet’in cevabı bu bakımdan açıktı: Egemenliğin sahibi millettir. Siyasi topluluk, din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık bağıyla oluşan Türk milletidir. Etnik kimlikler ayrı siyasi egemenlik veya azınlık statüsünün kaynağı değildir. Devlet, ortak hukuk ve ülke bütünlüğü temelinde tek egemenlik alanıdır. Kültürel farklılıklar siyasi parçalanmanın değil, ortak millî kültürün zenginliği içinde değerlendirilir. Dolayısıyla bugünkü mesele, Cumhuriyet’in vaktiyle cevap vermediği bir sorunun nihayet cevaplandırılması değildir. Asıl mesele, verilmiş bu kurucu cevapların bugün yeniden yeterli ve meşru görülüp görülmediğidir. Terörsüz Türkiye Sürecinde Öne Çıkarılan Gerilim Bugünkü “Terörsüz Türkiye” hedefinde silah bırakma süreci Öcalan ve çevresinin söylemlerinde “demokratik cumhuriyet”, “demokratik ulus”, “ulus-devletçi egemenlik paradigmasının aşılması”, ademimerkeziyetçilik, yerel ve bölgesel yönetimlerin güçlendirilmesi, kolektif haklar ve Kürtlerin devletle ilişkisinin yeniden düzenlenmesi gibi başlıklarla gündeme getirilmektedir. Öcalan’ın süreci Cumhuriyet’in kuruluşuyla kıyaslayan “demokratikleşme” dili, mevcut Cumhuriyet içinde sınırlı bir hak genişlemesinden daha geniş bir kurucu dönüşüm tasavvuruna işaret etmektedir. Sevr döneminin temel sorularından biri, etnik ve kolektif kimliklerin ayrı siyasi statülerin ve farklılaştırılmış yönetim alanlarının temeli olup olmayacağıydı. Millî Mücadele bu probleme, egemenliğin millî olduğu, ülkenin bütünlüğünün korunacağı ve siyasi topluluğun millet temelinde kurulacağı cevabını verdi. Bugün etnik kimlik yeniden siyasi statünün, egemenlik paylaşımının veya farklılaştırılmış bölgesel yönetimin kurucu unsuru hâline getirilmeye çalışılıyorsa isabetli tespit şu olur: Sevr döneminde açık bulunan ve Millî Mücadele’nin millî egemenlik cevabıyla kapattığı siyasi problem yeniden açılmaktadır. Savaş Zamanını Bugüne Taşımak Ne Demektir? Kelly’nin yaklaşımından hareketle “savaş zamanını bugüne taşımak”, yeniden silahlı savaş başlatmak anlamına gelmez. Daha derin anlamıyla, savaş döneminde açık bulunan ve Millî Mücadele ile cevaplandırılmış “hangi egemenlik, hangi millet, hangi devlet?” sorularını yeniden açık kurucu meseleler hâline getirmektir. Savaş geri gelmez; fakat savaş zamanında açık bulunan “hangi millet, hangi egemenlik, hangi devlet?” soruları yeniden üretilebilir. Bugünkü tarihsel sorumluluk, terörü sona erdirirken Sevr zihniyetine karşı Millî Mücadele ile kurulmuş Cumhuriyetin milli devlet, milli kimlik, millî egemenlik çözümünü yeniden açık bir soruya dönüştürmemektir.