Son günlerde yaşanan fon krizi, yalnızca para piyasaları, yatırım kararları veya denetim mekanizmaları açısından üzerinde durulması gereken bir olay değil. Yaşananlar daha temel bir soruyu da düşündürüyor: Güç, para, itibar ve bilgi birbiriyle birleştiğinde nasıl bir güven alanı oluşturur? İnsanlar neye güvenir? Bir yatırımın gerçek değerine mi, onu tercih eden itibarlı insanlara mı? Güçlü ve tanınmış isimlerin varlığı başkalarının kararlarını etkiler mi? Denetleyici kurumların uzun süre müdahale etmemesi, zamanla “Bir sorun olsaydı zaten müdahale edilirdi” düşüncesini doğurarak başlı başına bir güven işaretine dönüşebilir mi? Bunlar yalnızca bugünkü fon krizinin değil, gücün nasıl işlediğinin sorularıdır. Lord Acton’un meşhur sözü bu noktada anlam kazanıyor: “İktidar yozlaştırma eğilimindedir; mutlak iktidar ise mutlaka yozlaştırır.” Daha kısa söylersek: Tam iktidar tam bozar. Fakat bu sözü yalnız siyasi iktidar için okumak eksik kalır. Bir insanın başkalarının kararları, imkânları veya geleceği üzerinde belirleyici olduğu her yerde güç ilişkisi vardır. Üstelik güç yalnız sahibini değiştirmez; çevresindekilerin davranışlarını da değiştirir. İnsanlar güçlüden korktukları için susabilir, menfaat bekledikleri için yaklaşabilir, itibarlı olduğu için güvenebilir. Bazen de başkalarının ona güvendiğini gördükleri için kendi kuşkularından vazgeçerler. Asıl tehlike belki burada başlar. İTİBAR DA SERMAYEDİR Robert Greene, Gücün 48 Yasası’nda itibara özel önem verir. Çünkü güç yalnız makamdan veya paradan ibaret değildir. İnsanların sizin hakkınızda ne düşündüğü, kimlerle birlikte göründüğünüz, hangi kapıları açabildiğiniz de güç üretir. Bu anlamda itibar bir çeşit sermayedir. Bunda başlı başına yanlış bir şey yoktur. Sorun; gücün parayı, paranın gücü beslediği; itibarın güven ürettiği, bilgi veya bilgi sahibi olunduğu algısının da bu güveni pekiştirdiği bir ilişkiler ağının kendi kendini büyütmesi ve giderek sorgulanması güç bir meşruiyet alanı oluşturmasıdır. Bir insan itibarlıdır çünkü güçlü insanlarla birliktedir. Güçlüdür çünkü büyük ekonomik imkânlara ulaşmaktadır. İtibarlı olduğu için insanlar ona güvenir. Güven daha fazla para getirir. Para büyüdükçe nüfuz, nüfuz arttıkça ilişki ve bilgi imkânları genişler. Çember kapanır: Güç → itibar → güven → para → bilgi algısı → nüfuz → daha fazla güç. İşte buna gücün aynalar salonu diyebiliriz. Çünkü bir noktadan sonra dışarıdan bakan kişi, gördüğünün gerçek mi, yoksa birbirini yansıtan aynaların oluşturduğu görüntü mü olduğunu ayırt etmekte zorlanır. “BUNLARIN BİR BİLDİĞİ VARDIR” Güçlü ve itibarlı insanların bir yere yöneldiğini görenler kolaylıkla şöyle düşünebilir: “Bunların bir bildiği vardır.” Gerçekten başkalarından fazla bilgi sahibi olmaları bile gerekmez. İnsanların onların daha fazla şey bildiğine inanması bazen yeterlidir. Bir kişi bir yönde hareket eder. Onu itibarlı bulan başkaları aynı yöne gider. İlgi talebi, talep değeri artırır. Değer yükseldikçe başlangıçtaki tercih doğruymuş gibi görünür. Başarı görüntüsü de itibarı daha fazla güçlendirir. İtibar → güven → talep → değer artışı → başarı görüntüsü → daha fazla itibar. O zaman şu soruyu sormak gerekir: Bir şey değerli olduğu için mi itibarlı insanların ilgisini çekmiştir; yoksa itibarlı insanların ilgisini çektiği için mi değerli görünmeye başlamıştır? İtibar değeri, değer de itibarı doğrulamaya başladığında aynalar çoğalmaktadır. ÖDÜNÇ GÜVEN Burada “ödünç güven” diyebileceğimiz başka bir olgu ortaya çıkar. Sağlam güvenin bir dayanağı vardır. Bir insana geçmiş davranışlarını bildiğiniz için, bir kuruma kuralları ve denetim mekanizmaları olduğu için güvenirsiniz. Ödünç güven farklıdır. A kişisi B’ye güvenmektedir. Siz A’yı itibarlı bulduğunuz için B’ye de güvenirsiniz. Bir başkası sizin tercihinizi yeni bir güven işareti sayar. Böylece güven, dayandığı gerçeklerden uzaklaşıp insanlar arasında el değiştirmeye başlar. Bir süre sonra asıl soru unutulur: “Biz neye güveniyoruz?” Onun yerine “Bu kadar önemli insan buradaysa bir bildikleri vardır”, “Bu kadar büyük para buradaysa herhalde güvenilirdir” denilmeye başlanır. Ve belki en önemlisi: “Bir sorun olsaydı şimdiye kadar müdahale edilirdi.” Aynalar salonuna burada yeni bir ayna eklenir: denetimin sessizliği. SESSİZLİK NASIL GÜVENE DÖNÜŞÜR? Normal şartlarda denetim güven üretir. Hukuk gücü sınırlar; denetleyici kurumlar kurallara uyulup uyulmadığını kontrol eder. Fakat bazen mantık tersine döner: “Bir sorun olsaydı yetkililer görürdü. Görseler müdahale ederlerdi. Müdahale edilmediğine göre sorun yok.” Böylece denetimin gecikmesi, denetlenmiş olmanın kanıtı gibi algılanabilir. Müdahalesizlik güven üretir; güven daha fazla parayı çeker; büyüyen ekonomik güç itibarı artırır; artan itibar yapıyı daha güvenilir gösterir. Acton’un uyarısının daha geniş anlamı burada ortaya çıkar. Güç yalnız sahibini etkilemez. Yakınındakiler daha az soru sorabilir, bilgi sahibi olanlar konuşurken daha ihtiyatlı davranabilir, dışarıdakiler itibarı güvenilirliğin kanıtı sayabilir. Denetlemekle görevli olanlar bile güçlü ve itibarlı isimlerin bulunduğu bir yapıya müdahale etmeden önce daha fazla tereddüt edebilir. Sonunda yeni bir güç ortaya çıkar: Çevresindeki insanların davranışlarıyla üretilen güç. Bu nedenle mutlaklaşan şey her zaman tek kişinin iktidarı değildir. Bazen ilişkiler ağıdır. “BANA BİR ŞEY OLMAZ” İktisadın “ahlaki tehlike” kavramı da burada anlam kazanır. Bir insan riskli davranışının olumsuz sonuçlarını tamamen kendisinin taşımayacağını düşünüyorsa normalde almayacağı riskleri alabilir. Buna nüfuz duygusu eklendiğinde “Kaybedersem bedelini başkası öder” düşüncesinin yanına başka bir duygu eklenebilir: “Bana bir şey olmaz.” Artık risk hesabına yalnız para değil; itibar, ilişkiler ve korunma beklentisi de girmiştir. Mesele bu noktada kişisel ahlaktan çıkar; gücü sınırlayan mekanizmaların işleyip işlemediği meselesine dönüşür. Bizim düşünce geleneğimizde gücün karşısına emanet, adalet, istişare ve hesap kavramlarının konulması bundandır. Kur’an’ın “İnsan kendini yeterli gördüğü için azar” uyarısı, gücün psikolojisini son derece özlü biçimde anlatır. Hz. Peygamber’in “Hepiniz çobansınız ve hepiniz yönettiklerinizden sorumlusunuz” sözü de yetkinin ayrıcalık değil sorumluluk olduğunu hatırlatır. Güç mülk değil, emanettir. AYNALAR SALONUNDAN ÇIKMAK Büyük krizlerden sonra genellikle “Bu nasıl oldu?” diye sorarız. Belki daha önemli soru şudur: Bu kadar insanın gözü önünde olan bir şey nasıl bu kadar uzun süre olağan görünebildi? Biri diğerinin itibarına, diğeri ekonomik başarısına, bir başkası güçlü ilişkilerine, başkası bilgi sahibi olduğu varsayımına, bir diğeri de denetleyici kurumların sessizliğine bakabilir. Herkes diğerinin davranışını kendi kanaatinin delili saydığında, bilinçli bir ortaklık bulunmasa bile güçlü bir güven ortaklığı meydana gelebilir. Aynalar salonu budur. Bu nedenle “Bu kadar itibarlı insanın bulunduğu yerde nasıl yanlış olabilir?” diye değil, şu soruyu sormalıyız: Bu kadar güç, para, itibar ve bilgi aynı ilişkiler ağı içinde birbirini besliyorsa, denetim neden daha güçlü olmasın? Çünkü sorun güç değildir. Para değildir. İtibar değildir. Bilgi değildir. Güven hiç değildir. Sorun; gücün parayı, paranın gücü beslediği; itibarın güven, bilgi algısının da meşruiyet ürettiği bir düzenin kendi kendini büyütmesidir. Aynalar salonundan çıkmanın yolu güvenmekten vazgeçmek değildir. Neye dayanarak güvendiğimizi bilmektir. Gerçek güven bilgiye, şeffaflığa, kurala ve bağımsız denetime dayanır. Ödünç güven ise başkalarının güvenine. Aynalar salonunda herkes birbirinin yansımasına bakarak gerçeği unutabilir. Ama yansımalar gerçeği sonsuza kadar örtemez. Ve bir gün gelir, aynalar kırılır.